20 februari 2026

De afgelopen tijd merk ik dat gesprekken over inclusie een subtiele verschuiving doormaken. Wat begint als een discussie over beleid, over onderwijs, sport of zichtbaarheid, raakt al snel aan iets fundamenteler. Namelijk de vraag: moeten we dit eigenlijk nog wel zo nadrukkelijk aanwezig laten zijn?

Ik hoor het regelmatig. “Prima hoor, iedereen moet doen wat hij wil. Als ik er maar niks van merk.” Of: “Ik ben een beetje regenboogmoe.” Dat zijn geen vijandige uitspraken. Vaak worden ze uitgesproken met een zekere vermoeidheid, soms zelfs met goede bedoelingen. Juist daarom verdienen ze een zorgvuldig antwoord.

In een democratie hoort veel thuis in het debat. We mogen discussiëren over de manier waarop we inclusief onderwijs vormgeven. Over de effectiviteit van beleid. Over prioriteiten en instrumenten. Dat is gezond. Maar onder dat debat ligt een fundament. Artikel 1 van de Grondwet bepaalt dat discriminatie niet is toegestaan. Dat beginsel is geen beleidsvoorkeur. Het is de ondergrens van onze rechtsstaat. Dat betekent: we kunnen discussiëren over hóe we inclusie vormgeven, maar niet over óf mensen gelijkwaardig zijn.

En dan die opmerking: “Als ik er maar niks van merk.” Op het eerste gezicht klinkt die redelijk. Maar er zit iets onder. De uitspraak maakt het eigen comfort tot maatstaf. Zichtbaarheid wordt acceptabel zolang zij geen verstoring vormt van wat als ‘normaal’ wordt ervaren. Daarin schuilt een subtiele vorm van normstelling. Niet via dwang, maar via vanzelfsprekendheid. De impliciete boodschap is: mijn manier van leven is de standaard; andere manieren mogen bestaan, zolang ze zich aanpassen aan die standaard. Maar de publieke ruimte is niet van één groep. Zij is van ons allemaal.

Wanneer een heterostel hand in hand loopt, noemen we dat geen ideologie. Het is gewoon zichtbaar leven. Wanneer twee mannen dat doen, wordt het soms ervaren als nadrukkelijke aanwezigheid. Dat verschil laat zien waar de norm ligt. In een inclusieve samenleving bepalen we niet langer vanuit één perspectief wat “neutraal” is. We erkennen dat wat voor de één vanzelfsprekend is, voor de ander jarenlang onzichtbaar of zelfs gevaarlijk is geweest.

Ook in gesprekken over religie zie ik dat spanningsveld. Vrijheid van godsdienst, vastgelegd in artikel 6 van de Grondwet, beschermt overtuigingen. Mensen mogen geloven wat zij willen, ook wanneer zij moeite hebben met lhbti+ relaties. Maar grondrechten bestaan niet los van elkaar. Vrijheid van godsdienst beschermt wat mensen geloven. Artikel 1 beschermt wie mensen zijn. In het publieke domein is gelijkwaardigheid geen optie, maar norm. Misschien is dát het antwoord op regenboogmoeheid. Inclusie is geen extra laag bovenop de samenleving. Zij is de manier waarop we ervoor zorgen dat niemand afhankelijk is van de tolerantie of het comfort van een ander.

Democratie vraagt debat. Rechtsstaat vraagt grenzen. Sociale veiligheid vraagt dat niemand onzichtbaar hoeft te zijn om erbij te mogen horen. Sociale veiligheid ontstaat namelijk niet vanzelf. Zij ontstaat wanneer inwoners weten dat hun waardigheid niet afhankelijk is van de stemming van de dag, van politieke windrichtingen of van de tolerantie van anderen. In een diverse samenleving – met verschillende religies, overtuigingen en culturele achtergronden – vraagt dat om een gedeeld fundament. Dat fundament is niet dat we het overal over eens zijn. Het fundament is dat we weten waar de grens ligt: bij de gelijkwaardigheid van ieder mens. Pas wanneer die basis stevig staat, kan het debat vrij en open gevoerd worden zonder dat iemand zich eerst moet verdedigen voor zijn bestaan.

Wie de rechtsstaat serieus neemt, weet dat zichtbaarheid geen bedreiging is, maar een teken dat inwoners in vrijheid kunnen leven. Inclusie gaat uiteindelijk niet over wie gelijk krijgt in een debat, maar over wie zich veilig weet in het dagelijks bestaan. En zolang gelijkwaardigheid soms nog fluisterend moet worden verdedigd, zal ik haar rustig en duidelijk blijven uitspreken.



Dit artikel verscheen oorspronkelijk op LinkedIn op 20 februari 2026.